Legalizacja urządzeń wodnych – między sankcją likwidacji a drugą szansą dla inwestora

Nielegalnie wykonane urządzenia wodne to problem, który w praktyce administracyjnej pojawia się znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać. Dotyczy on zarówno inwestorów prywatnych, jak i podmiotów publicznych, a skutki prawne samowolnego wykonania obiektu mogą być daleko idące – od obowiązku jego likwidacji po odpowiedzialność wykroczeniową. Kluczowe znaczenie mają tu przepisy ustawy z 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne, które szczegółowo regulują zarówno zasady realizacji urządzeń wodnych, jak i tryb ich ewentualnej legalizacji.
Zgodnie z art. 16 pkt 65 Prawa wodnego urządzeniami wodnymi są urządzenia lub budowle służące do kształtowania zasobów wodnych albo korzystania z tych zasobów. Ustawodawca posługuje się szeroką definicją, obejmującą m.in. budowle piętrzące, przeciwpowodziowe i regulacyjne, kanały, rowy, stawy, obiekty energetyki wodnej, wyloty urządzeń kanalizacyjnych, nabrzeża, pomosty czy przystanie. Katalog ten pokazuje, że pojęcie urządzenia wodnego nie ogranicza się wyłącznie do dużych inwestycji hydrotechnicznych – obejmuje również obiekty relatywnie niewielkie, które w praktyce bywają realizowane bez pełnej świadomości wymogów formalnych.
Co do zasady wykonanie urządzenia wodnego wymaga uprzedniego uzyskania pozwolenia wodnoprawnego albo dokonania zgłoszenia wodnoprawnego, zgodnie z art. 389 i 394 ustawy. Wyjątki od tego obowiązku zostały wskazane w art. 395 i mają charakter ściśle określony. Obejmują m.in. wykonanie urządzeń do poboru wód podziemnych na potrzeby zwykłego korzystania z wód z ujęć o głębokości do 30 metrów czy zatrzymywanie wody w rowach. Poza tym zakresem realizacja urządzenia bez wymaganej zgody wodnoprawnej stanowi naruszenie prawa.
Konsekwencje samowoli wodnoprawnej są dotkliwe. Zgodnie z art. 190 ust. 13 Prawa wodnego urządzenie wodne wybudowane bez wymaganej zgody podlega likwidacji, jeżeli jego właściciel nie wystąpi o legalizację lub nie uzyska decyzji legalizacyjnej. Niezależnie od tego osoba winna wybudowania urządzenia bez wymaganej zgody – niekoniecznie jego aktualny właściciel – podlega odpowiedzialności wykroczeniowej w postaci kary aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny na podstawie art. 476 ust. 1 ustawy.
Prawo wodne przewiduje jednak możliwość zalegalizowania urządzenia wykonanego bez uprzedniej zgody. Wniosek w tym zakresie może złożyć aktualny właściciel urządzenia do właściwego miejscowo Zarządu Zlewni Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie. Co istotne, dla dopuszczalności legalizacji nie ma znaczenia, czy obecny właściciel był inwestorem ani czy miał świadomość nielegalnego charakteru inwestycji. Legalizacji mogą podlegać także urządzenia wybudowane przed 1 stycznia 2018 r., jeżeli w dacie ich realizacji wymagane było pozwolenie lub zgłoszenie wodnoprawne.

 Warunkiem formalnym skutecznego złożenia wniosku jest wykazanie tytułu prawnego do urządzenia. W szczególności ma to znaczenie w sytuacji, gdy urządzenie zlokalizowane jest na gruncie pokrytym śródlądowymi wodami płynącymi, wodami morza terytorialnego lub morskimi wodami wewnętrznymi, które stanowią własność Skarbu Państwa. W takich przypadkach samo urządzenie może stanowić odrębny przedmiot własności, jednak wnioskodawca musi wykazać przysługujące mu prawo do władania nim. Choć Prawo wodne w pewnych kontekstach zrównuje samoistnego posiadacza z właścicielem, w praktyce legalizacja na rzecz posiadacza samoistnego może być problematyczna z uwagi na konieczność szczegółowego ustalania stanu prawnego przez organ.

Zakres dokumentacji dołączanej do wniosku legalizacyjnego odpowiada dokumentom wymaganym przy ubieganiu się o pozwolenie wodnoprawne albo przy dokonywaniu zgłoszenia. Jeżeli dane urządzenie przed wybudowaniem wymagało pozwolenia, konieczne będzie przedłożenie operatu wodnoprawnego, dokumentów planistycznych – takich jak wypis i wyrys z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo decyzji o warunkach zabudowy – a w określonych przypadkach również decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach bądź oceny wodnoprawnej. W przypadku urządzeń podlegających uprzednio zgłoszeniu wymagane będą m.in. odpowiednie mapy z naniesionym schematem urządzenia i zasięgiem jego oddziaływania, szkice oraz dokumenty planistyczne. Dodatkowo zawsze konieczne jest dołączenie dokumentu potwierdzającego tytuł prawny do urządzenia.
Legalizacja nie ma charakteru automatycznego. Organ bada, czy urządzenie nie narusza ustaleń planów gospodarowania wodami, planów zarządzania ryzykiem powodziowym, planów przeciwdziałania skutkom suszy, programu ochrony wód morskich czy krajowego programu oczyszczania ścieków komunalnych, a także ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub decyzji o warunkach zabudowy. Urządzenie musi również spełniać wymagania wynikające z art. 187 Prawa wodnego, w szczególności nie może uniemożliwiać osiągnięcia dobrego stanu wód ani negatywnie oddziaływać na środowisko wodne i ekosystemy zależne od wód. W przypadku budowli piętrzących dodatkowo wymagane jest zapewnienie możliwości migracji ryb.
Postępowanie legalizacyjne ma charakter sformalizowany i jest wszczynane z chwilą złożenia wniosku. Informacja o jego wszczęciu podlega podaniu do publicznej wiadomości poprzez Biuletyn Informacji Publicznej oraz w sposób zwyczajowo przyjęty w danej miejscowości. Stronami postępowania są nie tylko wnioskodawca, lecz także podmioty znajdujące się w zasięgu oddziaływania urządzenia. Postępowanie toczy się w trybie zbliżonym do postępowania o wydanie pozwolenia wodnoprawnego, przy czym organizacje społeczne nie mogą do niego przystępować.
Jeżeli organ stwierdzi brak przesłanek negatywnych, wydaje decyzję legalizacyjną określającą cel i parametry urządzenia oraz zakres korzystania z wód. Decyzja ta wiąże się z obowiązkiem uiszczenia opłaty legalizacyjnej, stanowiącej przychód Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie. Wysokość tej opłaty podlega corocznej waloryzacji i jest ogłaszana w drodze obwieszczenia właściwego ministra.

 W sytuacji niespełnienia przesłanek legalizacji organ wydaje decyzję odmowną. Po jej uprawomocnieniu, a także w przypadku gdy właściciel w ogóle nie wystąpi o legalizację, wszczynane jest postępowanie w sprawie likwidacji urządzenia. Może ono zostać zainicjowane również z urzędu, np. w wyniku kontroli. Decyzja nakładająca obowiązek likwidacji musi precyzyjnie określać urządzenie, warunki jego usunięcia oraz termin realizacji obowiązku. Wyjątkowo, jeżeli likwidacja jest niemożliwa ze względów technicznych lub ekonomicznych, organ może – pod określonymi warunkami – zobowiązać właściciela do wykonania urządzeń zapobiegających szkodom.

Analiza przepisów prowadzi do jednoznacznego wniosku: samowola w zakresie realizacji urządzeń wodnych wiąże się z wysokim ryzykiem prawnym i finansowym. Legalizacja jest możliwa, lecz wymaga spełnienia szeregu warunków materialnoprawnych i formalnych. W praktyce oznacza to konieczność szczegółowej weryfikacji stanu prawnego urządzenia, jego zgodności z dokumentami planistycznymi oraz celami środowiskowymi, a także przygotowania kompletnej dokumentacji analogicznej do tej, jaka byłaby wymagana przed rozpoczęciem inwestycji.