Jakie odpady medyczne powstają w laboratoriach diagnostycznych i jak należy je utylizować?

W laboratorium diagnostycznym niemal każde badanie kończy się odpadem: probówką po pobraniu krwi, płytką z hodowlą bakterii, resztką odczynnika. Takie odpady, tj. odpady medyczne nie powinny trafiać do zwykłego kosza, ponieważ mogą zawierać niebezpieczne żywe drobnoustroje lub substancje chemiczne. Utylizacja odpadów medycznych (w szczególności tych o charakterze zakaźnym) odbywa się w Polsce co do zasady poprzez ich termiczne przekształcanie w instalacjach lub urządzeniach zlokalizowanych na lądzie, tj. w tzw. procesie D10, który jest procesem zapewniającym najwyższy możliwy poziom bezpieczeństwa w zakresie unieszkodliwienia. Wyjaśniamy, co dokładnie powstaje w laboratorium, jakiej klasyfikacji powinien dokonywać personel oraz co dzieje się z odpadem po jego odbiorze z placówki.

Jakie odpady powstają w laboratorium diagnostycznym?

W laboratorium powstają co do zasady trzy grupy odpadów. Pierwszą grupę będzie stanowić materiał biologiczny, czyli w daleko idącym uproszczeniu wszystko to, co miało kontakt z krwią, moczem czy wymazem od pacjenta. Druga to chemia, a więc odczynniki, barwniki i utrwalacze używane np. podczas prowadzonych badań czy analiz. Trzecia grupa to przedmioty ostre, takie jak m.in. igły, lancety i ostrza, które każdorazowo należy gromadzić w twardościennych pojemnikach, które niwelują ryzyko przerwania opakowania i w konsekwencji skaleczenia osób bezpośrednio zaangażowanych w proces gospodarowania odpadami.

Należy pamiętać, że Laboratorium (tak samo jak każdy wytwórca odpadów) odpowiada za „swój” odpad aż do chwili, w której zostanie on prawidłowo unieszkodliwiony – wytwórca odpadów nie zostaje zwolniony z odpowiedzialności tego rodzaju pomimo przekazania odpadu do transportu. Z powyższego względu równie ważne jak segregacja przy stanowisku pracy jest to, komu placówka powierza transport odpadów. Wybór doświadczonego i rzetelnego partnera o ugruntowanej renomie pozwala wyeliminować ryzyko (zarówno finansowe jak i karne) związane z sankcjami za nieprawidłowe przeprowadzenie procesu gospodarowania odpadami. EKOMED-GO już od ponad 22 lat w kompleksowy sposób realizuje cały proces odbioru i transportu odpadów celem ich unieszkodliwienia nie tylko dla największych placówek w regionie, lecz również dla mniejszych laboratoriów i punktów medycznych ze Śląska i Małopolski, dostarczając także specjalistyczne pojemniki i worki oraz pomagając w prowadzeniu wymaganej dokumentacji związanej z procesem gospodarowania odpadami.

Każdy odpad w chwili wytworzenia (a następnie wprowadzenia do ewidencji) powinien zostać przypisany do określonej grupy odpadów, oznaczony właściwym kodem oraz umieszczony w prawidłowym opakowaniu o poprawnej kolorystyce. Odpady, które najczęściej możemy spotkać w laboratoriach to m.in.:

Gwiazdka przy kodzie to sygnał od Ustawodawcy, że mamy do czynienia z odpadem niebezpiecznym, a więc takim, który wymaga szczególnego traktowania i sposobu postępowania na każdym etapie gospodarowania.

Które odpady laboratoryjne są zakaźne?

Za odpady zakaźne uznaje się wszystko, co może zawierać żywe drobnoustroje chorobotwórcze. W laboratorium będą to przede wszystkim probówki z materiałem od pacjentów, płytki po posiewach, wymazówki i jednorazowy sprzęt, który miał z nimi kontakt. Obowiązuje przy tym prosta (i najskuteczniejsza pod względem bezpieczeństwa) zasada ostrożności: dopóki nie mamy pewności, że próbka jest wolna od drobnoustrojów, traktujemy ją tak, jakby zawierała materiał zakaźny.

W praktyce oznacza to, że odpady laboratoryjne w większości trafiają do czerwonych worków i pojemników. Osobno – w opakowaniach koloru żółtego – zbiera się tzw. „chemię”, natomiast w opakowaniach o innej kolorystyce (najczęściej będzie to kolor niebieski) znajdzie się to, co nie jest ani zakaźne, ani niebezpieczne. Pamiętajmy, że kolor nie jest ozdobą, tylko informacją o potencjalnych zagrożeniach związanych z danym rodzajem odpadów (pozwalającą na szybki dobór odpowiednich procedur w przypadku wystąpienia określonych incydentów) dla każdego, kto zetknie się z danym opakowaniem.

Jak laboratorium przechowuje odpady do czasu odbioru?

Odpady powinny czekać na odbiór w wydzielonym pomieszczeniu lub chłodni przeznaczonej wyłącznie do tego celu. Nie przytoczymy tutaj pełnego zestawu wymogów związanych z gromadzeniem odpadów natomiast możemy zwięźle przedstawić najważniejsze zasady dotyczące tego zagadnienia:

• worek lub pojemnik wypełniamy maksymalnie do dwóch trzecich jego objętości, tak aby dało się bezpiecznie zamknąć opakowanie i mogło ono zachować swoją elastyczność m.in. na potrzeby transportu;
• raz zamkniętego opakowania nie otwieramy ponownie;
• opakowania wymieniamy nie rzadziej niż co 72 godziny;
• każde opakowanie powinno zawierać opis wskazujący: zawartość, wytwórcę oraz czas jego otwarcia i zamknięcia;
• przedmioty ostre gromadzimy bezwzględnie w twardościennych pojemnikach odpornych na przekłucie.

Od temperatury panującej w pomieszczeniu/chłodni będzie zależeć jak długo możemy wstępnie gromadzić dany odpad. Co do zasady, przy temperaturze pokojowej odpady zakaźne mogą pozostać w laboratorium nie dłużej niż 72 godziny, natomiast po schłodzeniu do 10°C nawet do 30 dni. Upraszczając - im chłodniej, tym dłuższy dopuszczalny czas gromadzenia. Alternatywą dla kosztownej inwestycji w chłodnię oraz późniejszych kosztów energii będzie wybór partnera, z którym dostosujemy częstotliwość odbiorów do naszych potrzeb.

Jak wygląda utylizacja odpadów medycznych z laboratorium?

Odpady zakaźne trafiają do specjalistycznej instalacji przeznaczonej do unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych (potocznie – choć nie do końca prawidłowo – zwanej spalarnią) w której poddawane są obróbce termicznej w skrajnie wysokiej temperaturze. Przepisy nie pozostawiają tu wyboru: takich odpadów nie wolno składować, nie wolno ich przetwarzać ani odzyskiwać z nich surowców. Potoczne słowo „utylizacja” oznacza w tym przypadku konkretny proces, a nie dowolny sposób pozbycia się „problemu” - co więcej, nowoczesne instalacje umożliwiają odzysk ciepła i energii z takiego procesu, które następnie trafiają np. do budynków mieszkalnych w najbliższej okolicy.

Zakaźne odpady medyczne podlegają unieszkodliwieniu na terenie województwa, w którym zostały one wytworzone. Wywiezienie odpadów poza ten obszar dopuszczalne jest jedynie w wyjątkowych okolicznościach, natomiast należy przy tym pamiętać, że każdorazowy transport zakaźnych odpadów medycznych – w tym zwłaszcza na dalekie odległości – wiąże się ze wzrostem ryzyka, za które odpowiedzialność aż do chwili prawidłowego unieszkodliwienia odpadów ponosi ich wytwórca – w tym przypadku Laboratorium. Powyższe oznacza, że wybór partnera dokonującego odbioru i transportu odpadów do miejsca ich unieszkodliwienia nie powinien być dokonywany wyłącznie na podstawie ceny, lecz zwłaszcza w oparciu o realnie funkcjonujące procedury w zakresie rzetelności odbioru i transportu odpadów, które mają realny wpływ na bezpieczeństwo i funkcjonowanie naszej placówki.

Każdorazowy odbiór dokonywany jest na podstawie prawidłowej dokumentacji w systemie BDO. Jeszcze przed samym odbiorem, Laboratorium (wytwórca odpadów) powininno dokonać właściwej ewidencji wytworzonych odpadów i na tej podstawie wystawić w rządowym systemie BDO prawidłową Kartę Przekazania Odpadów, stanowiącej podstawę dla transportu i późniejszego uzyskania potwierdzenia prawidłowego unieszkodliwienia odpadów. Dzięki takiemu rozwiązaniu możliwe jest odtworzenie drogi każdej partii odpadów – od probówki aż do pieca. Więcej o odbiorze i transporcie odpadów niebezpiecznych na Śląsku i w Małopolsce można przeczytać na stronie https://ekomed-go.pl/.

Od probówki do spalarni: co przesądza o bezpieczeństwie laboratorium?

Odpady z laboratorium diagnostycznego to w większości materiał zakaźny i „chemia”, a nie zwykłe „śmieci”. O tym, czy cały proces gospodarowania odpadami przebiegnie w sposób prawidłowy, najczęściej decyduje moment, w którym personel wrzuca je do określonego pojemnika lub worka. Od tej jednej decyzji zależy bowiem klasyfikacja określonego odpadu, mająca wpływ m.in. na kod odpadu, kolor opakowania, termin odbioru i sposób postępowania z określonym odpadem.

Dla pacjenta jest to niewidoczna część pracy laboratorium i personelu zaangażowanego w gospodarowanie odpadami, natomiast to właśnie bardzo często ten element sprawia, że badanie zostaje przeprowadzone w prawidłowo przygotowanym otoczeniu, zapewniając komfort i bezpieczeństwo nie tylko dla samego pacjenta, lecz również dla personelu, otoczenia placówki i środowiska naturalnego.